دستورالعمل عرضه و تبادل برق تجدیدپذیر در بورس انرژی؛ عرضه فیزیکی و گواهی تولید برق چگونه انجام می‌شود؟

گواهی تولید برق تجدیدپذیر چیست؟

یکی از مهم‌ترین مفاهیم این سند گواهی تولید برق تجدیدپذیر است.

طبق تعریف دستورالعمل، این گواهی یک ورقه بهادار است که مالکیت مقدار مشخصی انرژی تولیدشده از منابع تجدیدپذیر را نشان می‌دهد.

در متن سند، هر گواهی بیانگر مالکیت یک کیلووات‌ساعت برق تجدیدپذیر است.

به زبان ساده، گواهی می‌گوید: «این مقدار انرژی واقعاً توسط یک منبع تجدیدپذیر تولید شده است.»

تابلوی برق سبز چیست؟

در متن دستورالعمل، «تابلوی برق سبز» به تابلویی در بورس انرژی اشاره دارد که برای عرضه و تبادل برق تجدیدپذیر یا گواهی تولید برق تجدیدپذیر مورد استفاده قرار می‌گیرد.

بنابراین این تابلو بستری است که عرضه‌کنندگان و متقاضیان برق تجدیدپذیر می‌توانند در چارچوب مقررات بورس انرژی با یکدیگر معامله کنند.

چه نیروگاه‌هایی در این دستورالعمل تجدیدپذیر محسوب می‌شوند؟

سند برای تعریف نیروگاه تجدیدپذیر به واحدهای غیردولتی تولید برق از منابع تجدیدپذیر اشاره می‌کند که مجوزهای لازم را از ساتبا دریافت کرده و به شبکه برق متصل شده باشند.

در تعریف سند، نمونه‌هایی از منابع تجدیدپذیر و پاک عبارت‌اند از:

• نیروگاه خورشیدی
• نیروگاه بادی
• نیروگاه برق‌آبی کوچک در محدوده تعریف‌شده دستورالعمل
• زیست‌توده
• بازیافت حرارت تلف‌شده
• توربین‌های انبساطی واجد شرایط

داشتن نیروگاه به‌تنهایی برای ورود به این سازوکار کافی نیست و نیروگاه باید شرایط، مجوزها و الزامات تعیین‌شده در مقررات مربوط را نیز رعایت کند.

هدف ساتبا از این دستورالعمل چیست؟

در بخش اهداف سند، سه محور اصلی دیده می‌شود:

1. تعیین نیروگاه‌های مجاز برای عرضه برق تجدیدپذیر به‌صورت فیزیکی یا از طریق گواهی تولید برق در تابلوی برق سبز بورس انرژی.
2. مشخص کردن متقاضیان مجاز خرید برق تجدیدپذیر یا گواهی تولید برق تجدیدپذیر در چارچوب مقررات.
3. ایجاد سازوکارهای اجرایی برای صدور، عرضه، معامله و تسویه این ابزارها.

چه کسانی می‌توانند خریدار برق سبز باشند؟

دستورالعمل فقط عرضه‌کنندگان را تعیین نمی‌کند؛ برای متقاضیان خرید نیز چارچوب مشخصی وجود دارد.

از جمله گروه‌هایی که در متن سند به آن‌ها اشاره شده، صنایع مشمول تکالیف قانونی تأمین برق تجدیدپذیر و برخی مشترکان دارای الزام تأمین انرژی از منابع تجدیدپذیر هستند.

همچنین استخراج‌کنندگان رمزارز که طبق مقررات مربوط امکان استفاده از این سازوکار را دارند، در متن دستورالعمل مورد اشاره قرار گرفته‌اند.

در همه موارد، خرید باید در چارچوب ضوابط بورس انرژی و مقررات جاری انجام شود.

عرضه فیزیکی برق تجدیدپذیر چگونه انجام می‌شود؟

در عرضه فیزیکی، موضوع معامله خود انرژی الکتریکی است. نیروگاه واجد شرایط، بخشی از برق قابل عرضه خود را در بورس انرژی عرضه می‌کند.

قبل از عرضه باید مقدار ظرفیت قابل تولید و شرایط مربوط به نیروگاه مشخص و تأیید شود.

نیروگاه‌ها بسته به نوع قرارداد و وضعیت حقوقی خود ممکن است محدودیت‌های متفاوتی برای مقدار برق قابل عرضه داشته باشند.

سند برای برخی نیروگاه‌هایی که قبلاً قراردادهای دیگری با ساتبا دارند نیز شرایط خاصی در نظر گرفته است تا مشخص شود چه بخشی از تولیدشان می‌تواند وارد معاملات بورس انرژی شود.

اگر نیروگاه برق فروخته‌شده را تولید نکند چه می‌شود؟

عرضه فیزیکی برق یک تعهد واقعی ایجاد می‌کند. نیروگاه نمی‌تواند فقط روی تابلو مقدار مشخصی برق بفروشد و بعد نسبت به تولید و تزریق آن بی‌تفاوت باشد.

اگر نیروگاه در تولید یا تزریق برق فروخته‌شده قصور داشته باشد، باید آثار این کسری مطابق قراردادها و مقررات مربوط جبران شود.

این موضوع نشان می‌دهد که معامله فیزیکی برق مستقیماً با عملکرد واقعی نیروگاه و اطلاعات شبکه ارتباط دارد.

گواهی برق تجدیدپذیر چگونه صادر می‌شود؟

صدور گواهی بر مبنای برق واقعی تولیدشده انجام می‌شود. یعنی ابتدا باید انرژی در نیروگاه تولید و به شبکه تزریق شده باشد و اطلاعات آن قابل تأیید باشد.

سپس مقدار برقی که قبلاً به‌صورت فیزیکی فروخته شده از مقدار قابل استفاده برای گواهی جدا می‌شود تا یک واحد انرژی دوبار مورد معامله قرار نگیرد.

نیروگاه واجد شرایط می‌تواند برای مقدار باقی‌مانده طبق سازوکار تعیین‌شده درخواست صدور گواهی کند.

هر گواهی چه اطلاعاتی دارد؟

برای اینکه گواهی قابل شناسایی و پیگیری باشد، سند برای آن مشخصات مشخصی در نظر گرفته است.

• کد اختصاصی و منحصربه‌فرد گواهی
• مشخصات محل تولید برق
• نوع نیروگاه یا منبع انرژی
• میزان تولید مربوط به گواهی
• دوره زمانی تولید
• تاریخ صدور
• تاریخ سررسید یا پایان اعتبار

وجود این اطلاعات باعث می‌شود منشأ گواهی و انرژی تجدیدپذیری که پشت آن قرار دارد قابل ردیابی باشد.

اعتبار گواهی دائمی نیست

یکی از نکات مهم سند این است که گواهی تولید برق تجدیدپذیر دارای دوره اعتبار است.

مدت اعتبار گواهی با همکاری نهادهای مربوط تعیین می‌شود و طبق متن دستورالعمل، اعتبار آن حداکثر یک سال در نظر گرفته شده است.

بنابراین خریدار گواهی باید به زمان اعتبار آن توجه کند و فرایند استفاده یا اعمال گواهی را در مهلت مقرر انجام دهد.

خریدار بعد از خرید گواهی چه کاری انجام می‌دهد؟

معامله گواهی پایان فرایند نیست. مالک گواهی پس از خرید باید در مهلت تعیین‌شده درخواست مربوط به اعمال گواهی را طبق سازوکار تعیین‌شده ارسال کند.

به این ترتیب مشخص می‌شود گواهی برای کدام مصرف‌کننده یا تعهد مربوط به برق تجدیدپذیر مورد استفاده قرار گرفته است.

به همین دلیل تاریخ اعتبار و نحوه اعمال گواهی برای خریدار اهمیت زیادی دارد.

چرا گواهی تولید برق تجدیدپذیر اهمیت دارد؟

یکی از چالش‌های برق تجدیدپذیر این است که پس از ورود انرژی به شبکه سراسری، الکترون‌های یک نیروگاه خورشیدی را نمی‌توان در سیم برق از الکترون‌های سایر نیروگاه‌ها جدا کرد.

بنابراین برای اثبات اینکه مقدار مشخصی انرژی از یک منبع تجدیدپذیر تولید شده، به یک سازوکار حسابداری و قابل ردیابی نیاز است.

گواهی تولید برق تجدیدپذیر همین نقش را ایفا می‌کند: تولید واقعی انرژی سبز ثبت می‌شود و برای آن یک گواهی مشخص و قابل معامله ایجاد می‌شود.

این سازوکار برای نیروگاه خورشیدی چه اهمیتی دارد؟

نیروگاه خورشیدی یکی از مهم‌ترین مصادیق نیروگاه تجدیدپذیر در این بازار است.

برای یک نیروگاه واجد شرایط، این دستورالعمل می‌تواند مسیرهای بیشتری برای عرضه ارزش اقتصادی تولید برق ایجاد کند؛ زیرا بسته به وضعیت قرارداد و مقررات، امکان عرضه فیزیکی برق یا استفاده از سازوکار گواهی تولید برق تجدیدپذیر مطرح می‌شود.

البته امکان استفاده از هر مسیر وابسته به نوع قرارداد نیروگاه، زمان بهره‌برداری، مجوزها، ظرفیت قابل عرضه و ضوابط جاری ساتبا و بورس انرژی است.

نقش ساتبا، بورس انرژی و شبکه چیست؟

• ساتبا: تنظیم و اجرای سازوکارهای مرتبط با برق تجدیدپذیر و گواهی تولید را بر عهده دارد.
• بورس انرژی: بستر رسمی عرضه و معامله برق و گواهی را فراهم می‌کند.
• مدیریت شبکه و توانیر: اطلاعات فنی مربوط به تولید، تزریق و شبکه را در چارچوب وظایف خود مدیریت می‌کنند.
• نیروگاه: باید برق واقعی را تولید کند و تعهدات معامله یا گواهی را رعایت کند.
• خریدار: برق یا گواهی را طبق مقررات خریداری و در صورت نیاز فرایند اعمال گواهی را انجام می‌دهد.

خلاصه نهایی؛ این PDF چه می‌گوید؟

پیام اصلی این دستورالعمل آن است که برای توسعه بازار برق تجدیدپذیر، فقط امکان فروش برق کافی نیست. باید بتوان منشأ تجدیدپذیر تولید را نیز به‌صورت رسمی ثبت، ردیابی و در چارچوب بازار معامله کرد.

به همین دلیل دو مسیر اصلی در سند دیده می‌شود:

• عرضه فیزیکی: فروش مستقیم انرژی تولیدشده.
• گواهی تولید برق تجدیدپذیر: معامله گواهی مربوط به مقدار مشخصی برق تولیدشده از منابع تجدیدپذیر.

در هر دو مسیر، اطلاعات واقعی تولید، مقررات ساتبا، زیرساخت شبکه و سازوکار بورس انرژی باید با یکدیگر هماهنگ باشند.

این ساختار می‌تواند به شفاف‌تر شدن بازار برق سبز، قابل ردیابی شدن تولید تجدیدپذیر و ایجاد ابزارهای رسمی‌تر برای عرضه و خرید انرژی پاک کمک کند.